نشریه مطالعات دانش پژوهی

پارادایم زیست‌بوم ترویج علم در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه مطالعات آینده علم و فناوری، موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران

2 استاد، گروه روانشناسی، دانشگاه تهران؛ تهران، ایران

3 دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی، کارشناس پژوهشی، مؤسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران

10.22034/jkrs.2025.20482

چکیده

هدف: این مطالعه باهدف طراحی و تبیین پارادایم زیست‌بوم ترویج علم در ایران انجام شده است تا چارچوبی مفهومی برای انسجام‌بخشی، سیاست‌گذاری و عملیاتی‌سازی فعالیت‌های ترویجی در سطح ملی ارائه دهد. زیست‌بوم ترویج علم، شبکه‌ای پویا از نهادها، بازیگران، منابع و تعاملات است که باهدف هم‌افزایی و کاهش فاصله میان علم و جامعه شکل می‌گیرد. 
روش‌شناسی‌: این مطالعه با رویکرد کیفی، از طریق گروه کانونی و مطالعه اسنادی انجام شد. 
یافته‌ها: پارادایم زیست‌بوم ترویج علم در ایران بر پایه‌ی تعامل پویا میان مؤلفه‌های درونی، بیرونی، محیطی و ساختارهای نهادی شکل می‌گیرد. تحقق این پارادایم مستلزم برون‌رفت از چالش‌هایی نظیر ابهام مفهومی، پراکندگی نهادی، کمبود منابع مالی، نبود الگوهای بومی، فقدان شناخت مخاطب، بهره‌برداری ناکافی از رسانه‌ها و فقدان نهادی هماهنگ‌کننده برای تنظیم‌گری و هم‌افزایی بین بازیگران حوزه ترویج علم است.
نتایج: بدون پارادایم مشترک، فعالیت‌های ترویج علم در ایران پراکنده و ناکارآمد خواهد بود. پارادایم پیشنهادی با ایجاد انسجام مفهومی و ساختاری، بستری برای سیاست‌گذاری مؤثر فراهم می‌کند. ترویج علم زمانی اثربخش است که در چارچوب پارادایم مشترک و با مشارکت جمعی نهادینه شود. 
اصالت و ارزش: این مطالعه با ارائه چارچوبی نظری و عملیاتی، خلأ مفهومی حوزه ترویج علم در ایران را پر کرده و مبنایی برای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری کلان ارائه می‌دهد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Science Popularization Ecosystem Paradigm in Iran

نویسندگان [English]

  • Akram GHadimi 1
  • Elaheh Hejazi 2
  • somayeh Karimizadeh 3

1 Associate Professor, Department of Futures Studies of Science and Technology, National Research Institute for Science Policy (NRISP), Tehran, Iran

2 Professor, Department of Psychology, University of Tehran, Tehran, Iran

3 Ph.D., Graduate in Sociology, Research Expert, National Research Institute for Science Policy (NRISP), Tehran, Iran

چکیده [English]

Purpose: This study designs a paradigm for Iran’s science popularization ecosystem, providing a framework for fostering coherence, informing policy-making, and enabling operationalization at the national level. The ecosystem is conceptualized as a dynamic network of institutions, actors, resources, and interactions aimed at bridging the gap between science and society.
Methodology: A qualitative research design was employed, utilizing focus groups and document analysis as the primary methods.
Findlings: The proposed paradigm for Iran’s science popularization ecosystem is predicated on the dynamic interactions among four key components: internal, external, environmental, and institutional. Its implementation faces significant challenges, including conceptual ambiguity, institutional fragmentation, limited financial resources, a lack of indigenous models, low public science literacy, underutilization of media platforms, and the absence of a central coordinating body to regulate and synergize the activities of various stakeholders.
Conclusion: In the absence of a shared paradigm, science popularization efforts in Iran remain fragmented and ineffective. The proposed paradigm offers both conceptual and structural coherence, establishing a necessary foundation for effective policy formulation. Its impact, however, can only be realized upon its institutionalization as a common framework and through the collective participation of all relevant actors.
Value: This study provides a comprehensive theoretical and operational framework. It addresses a critical conceptual gap in the domain of science popularization in Iran and offers a substantive basis for future strategic planning and high-level policy development.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Science Popularization
  • Ecosystem Paradigm
  • Institutional Structures
  • Strategic Coordination
  • Science Policy
مراجع
پایا، علی. (1387). ترویج علم در جامعه؛ یک ارزیابی فلسفی. سیاست علم و فناوری، 1(1)، 25–38. https://jstp.nrisp.ac.ir/article_12742.html
پایا، علی؛ و وصالی، منصور. (1387). تبارشناسی و آینده‌اندیشی ترویج علم و نقش آن در توسعه دانش‌محور. مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.  https://nrisp.ac.ir/wp-content/uploads/2024/10/331.pdf
حسن‌زاده، محمد. (1388). بررسی وضعیت ابزارها و متولیان ترویج علم در جمهوری اسلامی ایران باهدف شناسایی عوامل مؤثر و ارائه راهکارهای مناسب برای بهره‌وری ابزارها و اثربخشی متولیان. مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور. https://nrisp.ac.ir/wp-content/uploads/2024/10/318-merged.pdf
حسن‌زاده، محمد. (1389). مطالعه مکانیزم نقش‌آفرینی موزه‌های علم و فناوری کشور در ترویج علم. مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور. https://nrisp.ac.ir/wp-content/uploads/2024/10/343-merged.pdf
قدیمی، اکرم. (1388). تدوین شاخص‌های ترویج علم (گزارش طرح پژوهشی). مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور. https://nrisp.ac.ir/wp-content/uploads/2024/10/339.pdf
قدیمی، اکرم؛ حجازی، الهه؛ و نظیف‌کار، غزاله. (1402). الگوی زیست‌بوم ترویج علم در ایران. انتشارات مرکز نشر دانشگاهی. https://www.gisoom.com/book/44907162/
قدیمی، اکرم؛ و حجازی، الهه. (1400). الگوی ترویج علم در ایران: یک مطالعه داده‌بنیاد. پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 27(1)، 153–182. https://journal.irphe.ac.ir/article_703023.html?lang=fa
قدیمی، اکرم. (1398). تدوین الگوی ترویج علم در ایران. مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور. https://B2n.ir/tu4728
کوهن، توماس. (بی‌تا). ساختار انقلاب‌های علمی. (ترجمه: عباس طاهری، 1341). فرهنگ نو. https://www.gisoom.com/book/1961876/
کرسول، جان. (بی‌تا). پژوهش کیفی و طراحی تحقیق: انتخاب از میان پنج رویکرد. (ترجمه شیرزاد پاشایی،1392). سمت.  https://www.gisoom.com/book/11132454/
وصالی، منصور. (1386). سیاست‌های ملی ترویج علم در کشورهای G8، D8، هند و چین. مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور. https://nrisp.ac.ir/wp-content/uploads/2024/09/231-merged.pdf
هراتی، خلیل. (1378). ضرورت ترویج علم. مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.  https://nrisp.ac.ir/wp-content/uploads/2024/09/54.pdf
Adner, R. (2006). Match your innovation strategy to your innovation ecosystem. Harvard Business Review, 84(4), 98–107. https://hbr.org/2006/04/match-your-innovation-strategy-to-your-innovation-ecosystem
Atiq, M., Mir, M., & Nastovski, K. (2014). Ecosystem innovation: A literature review. Journal of Business and Management, 6(2), 45–56.
Bourdieu, P. (1988). Homo Academicus. Stanford University Press. https://www.sup.org/books/sociology/homo-academicus
Bucchi, M., & Trench, B. (2008). Handbook of public communication of science and technology. Routledge. https://www.routledge.com/Routledge-Handbook-of-Public-Communication-of-Science-and-Technology/Bucchi-Trench/p/book/9780367702946
Bowler, P. J. (2009). Science for all: The popularization of science in early twentieth-century Britain. University of Chicago Press. https://www.amazon.com/Science-All-Popularization-Twentieth-Century-Britain/dp/0226068633
Bonney, R., Cooper, C. B., Dickinson, J., Kelling, S., Phillips, T., Rosenberg, K. V., & Shirk, J. (2009). Citizen science: a developing tool for expanding science knowledge and scientific literacy. BioScience, 59(11), 977-984.‏
https://doi.org/10.1525/bio.2009.59.11.9
Barreto, J. O. M., Ellemers, N., Whittaker, A. C., & Bradley, B. (2024). Research evidence communication for policy-makers: A rapid scoping review on frameworks, guidance and tools, and barriers and facilitators. Health Research Policy and Systems, 22(1), 86. https://doi.org/10.1186/s12961-024-01169-9
Borowiec, B. G. (2023). Ten simple rules for scientists engaging in science communication. PLOS Computational Biology, 19(7), e1011251. https://doi.org/10.1371/journal.pcbi.1011251
Callon, M., Lascoumes, P., & Barthe, Y. (2009). Acting in an uncertain world: An essay on technical democracy. MIT Press. https://mitpress.mit.edu/9780262515962/acting-in-an-uncertain-world/
Cornelis, G. C. (1998). Is popularization of science possible? The Paideia Archive: Twentieth World Congress of Philosophy, 37, 30–33. https://philpapers.org/rec/CORIPO
Druckman, J. N., Aitsi-Selmi, A., & Scheufele, D. A. (2025). An agenda for science communication research and practice. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(46), e2400932122. https://doi.org/10.1073/pnas.2400932122
Edner, J. (2006). Innovation ecosystems and the role of government policy. Research Policy, 35(10), 1455–1469.
Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107–115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569.x
Fontaine, G., Maheu-Cadotte, M. A., Lavallée, A., Mailhot, T., Rouleau, G., Bouix-Picasso, J., & Bourbonnais, A. (2019). Communicating science in the digital and social media ecosystem: Scoping review and typology of strategies used by health scientists. JMIR Public Health and Surveillance, 5(3), e14447. https://doi.org/10.2196/14447
Falk, J. H., & Dierking, L. D. (2000). Learning from museums: Visitor experiences and the making of meaning. AltaMira Press. https://www.amazon.com/LEARNING-MUSEUMS-American-Association-History/dp/0742502953
Freeman, C. (1987). Technology policy and economic performance: Lessons from Japan. Pinter. https://www.amazon.com/Technology-Policy-Economic-Performance-Lessons/dp/0861879287
Flick, U. (2018). An introduction to qualitative research (6th ed.). Sage Publications. https://www.amazon.com/Introduction-Qualitative-Research-Uwe-Flick/dp/1526445654
Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
Hall, P. A. (1993). Policy paradigms, social learning, and the state: The case of economic policymaking in Britain. Comparative Politics, 25(3), 275–296. https://doi.org/10.2307/422246
Horton, R. (2022). The scientific communication ecosystem: The responsibility of investigators. The Lancet, 400(10357), 1898. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(22)01898-0
Harding, S. (1998). Is science multicultural? Postcolonialisms, feminisms, and epistemologies. Indiana University Press. https://www.amazon.com/Science-Multicultural-Postcolonialisms-Feminisms-Epistemologies/dp/0253211565
Krause, N. M., Freiling, I., & Scheufele, D. A. (2025). Our changing information ecosystem for science and why it matters for effective science communication. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(46), e2400928121. https://doi.org/10.1073/pnas.2400928121
Lundvall, B. A. (1992). National systems of innovation: towards a theory of innovation and interactive learning (Vol. 242). Pinter: London.‏ https://www.amazon.com/National-Systems-Innovation-Interactive-Economics/dp/1843318822
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Sage Publications. https://www.amazon.com/Naturalistic-Inquiry-Yvonna-S-Lincoln/dp/0803924313
Moore, J. F. (1996). The death of competition: Leadership and strategy in the age of business ecosystems. Harper Business. https://www.amazon.com/Death-Competition-Leadership-Strategy-Ecosystems/dp/0887308503
Mayring, P. (2000). Qualitative content analysis. Forum Qualitative Sozialforschung/Forum: Qualitative Social Research, 1(2), Art. 20. https://doi.org/10.17169/fqs-1.2.1089
Nowotny, H., Scott, P., & Gibbons, M. (2001). Re-thinking science: Knowledge and the public in an age of uncertainty. Polity Press. https://www.amazon.com/Re-Thinking-Science-Knowledge-Public-Uncertainty/dp/0745626084
Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International journal of qualitative methods, 16(1), 1609406917733847.‏ https://doi.org/10.1177/1609406917733847
Olsson, P., Folke, C., & Hahn, T. (2004). Social-ecological transformation for ecosystem management: the development of adaptive co-management of a wetland landscape in southern Sweden. Ecology and society, 9(4).‏ https://www.ecologyandsociety.org/vol9/iss4/art2/
Papanelopoulou, F., Nieto-Galan, A., & Perdiguero, E. (2009). Popularizing science and technology in the European periphery, 1800–2000. Routledge. https://www.routledge.com/Popularizing-Science-and-Technology-in-the-European-Periphery-1800-2000/Nieto-Galan-Papanelopoulou/p/book/9781138259843
Raza, G. (2009). Introduction: Mapping public understanding of science. Science Technology Society, 14, 211–220. http://sts.sagepub.com/content/14/2/211
Ren, F., & Zhai, J. (2013). Communication and popularization of science and technology in China. Springer. https://www.amazon.com/Communication-Popularization-Science-Technology-China/dp/3642395600
 
نشریه مطالعات دانش پژوهی
دوره 4، شماره 4 - شماره پیاپی 14
دی 1404
صفحه 80-101
فایل ها
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار