نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار، گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات و سازماندهی دانش، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج.ا.ا
چکیده
هدف:واکاوی استثناهای پژوهشی دادهکاوی و متنکاوی در نظامهای حقوق مالکیت ادبی و هنری موردمطالعه و ارائه چارچوبی مناسب برای اصلاح قوانین ایران و بهرهبرداری در کتابخانههاست.
روششناسی:پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل اسنادی و تطبیقی انجام شد. جامعه پژوهش شامل ۱۹ قانون و سند حقوقی منتخب از ایران، آلمان، فرانسه، ژاپن، چین، ایالات متحده آمریکا، بریتانیا، سنگاپور، هنگکنگ، اتحادیه اروپا، کنوانسیون برن و معاهده حق مؤلف وایپو برای تحلیل و مقایسه انتخاب شدند.
یافتهها:قانون حمایت از حقوق مؤلفان مصوب ۱۳۴۸ و قانون ترجمه و تکثیر کتب مصوب ۱۳۵۲، اگرچه ظرفیتهای محدودی برای استفاده پژوهشی دارند، اما با ماهیت فنی دادهکاوی(تکثیر گسترده و پردازش ماشینی)انطباق ندارند. پیشنویس لایحه حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری (۱۳۹۸) نیز این خلأ را حفظ کرده و ماده ۱۱۲ آن با حمایت قاطع از تدابیر فنی بدون پیشبینی استثناء پژوهشی، میتواند به مانعی جدی برای فعالیتهای دادهکاوی تبدیل شود.
نتایج:استثناء دادهکاوی و متنکاوی باید دارای سه شرط اساسی باشد: پیشبینی در قالب مادهای مستقل و مشخص در قانون؛ تخصیص جایگاهی ویژه به نهادهای علمی، پژوهشی و فرهنگی مانند کتابخانهها و دانشگاهها؛ تصریح شرایط بهرهمندی از استثناء از جمله دسترسی قانونی، محدودیت هدف به تحلیل داده، ممنوعیت بهرهبرداری ثانویه و هماهنگی با نظام تدابیر فنی.
اصالت و ارزش:پژوهش حاضر با تدوین پیشنهادهای تقنینی عینی و قابل اجرا مبتنی بر سازگاری با اصول حقوقی ایران وتوجه به نیازهای نهادهای علمی و فرهنگی مانند کتابخانهها طراحی شدهاند، گامی کاربردی در جهت پرکردن خلأ قانونی فعلی و تسهیل بهرهبرداری مشروع از فناوریها در محیطهای پژوهشی کشور برمیدارد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Research Exceptions for Text and Data Mining in Copyright Systems: Proposals for Amending Iran's Laws and Library Applications
نویسنده [English]
- Zeinab Papi
PhD, Assistant Professor, Information Management and Knowledge Organization department, National Library and Archives of Iran
چکیده [English]
Purpose:This study aims to examine research exceptions for Text and Data Mining (TDM) in the copyright and related rights frameworks of selected jurisdictions, and to propose an appropriate legal framework for Iran, particularly for implementation in libraries.
Methodology:Employing a comparative approach and content analysis, this research reviewed laws and regulations in eight jurisdictions regarding TDM research exceptions., as well as legislation from the United States and United Kingdom, were also analyzed.
Findings:In terms of enforcement, leading jurisdictions generally create a “safe harbor” through exceptions, with general enforcement mechanisms applied only in cases of overreach. Enforcement mechanisms vary, including criminal liability (France, China), civil remedies (Germany), and administrative sanctions (China). Two main approaches to technological protection measures were identified: (1) strong protection with periodic exceptions (United States, DMCA), and (2) protection within lawful access frameworks without guaranteed TDM benefits (EU, Germany).
Conclusion: Effective TDM exceptions should meet three essential criteria:be explicitly provided in a standalone legal provision; assign a privileged status to scientific, research, and cultural institutions such as libraries and universities, and; clearly define conditions for exercising the exception, including lawful access, purpose limitation to data analysis, prohibition of secondary exploitation, and alignment with technological protection measures.
Value:The research formulates objective and implementable legislative proposals based on compatibility with Iran’s legal principles and consideration of the needs of scientific and cultural institutions such as libraries. It thereby takes a practical step toward addressing the current legal gap and facilitating the legitimate use of analytical technologies in the country's research environment.
کلیدواژهها [English]
- Text and Data Mining (TDM)
- research exceptions
- National Library and Archives of Iran
- libraries
)