نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• هانیه دودمانی ملکی ¹
• هوشنگ تقی زاده ²

¹ دانشجوی دکتری مدیریت منابع انسانی، گروه مدیریت، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

² استاد گروه مدیریت، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

چکیده

هدف: این پژوهش باهدف اعتبارسنجی مدل مفهومی نگهداشت سرمایه‌های انسانی دانشگاهی در مواجهه با مهاجرت نخبگان و بر اساس دیدگاه دانشجویان تحصیلات تکمیلی دارای استعداد برتر دانشگاه‌های استان آذربایجان شرقی انجام شد.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر گردآوری داده‌ها توصیفی–پیمایشی است. نمونه پژوهش شامل ۲۱۷ دانشجوی مستعد تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌های استان آذربایجان شرقی بود که به‌صورت طبقه‌ای تصادفی و بر اساس نظر اساتید رشته‌های تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌های استان آذربایجان شرقی انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده پرسش­نامه 65۵۹ گویه‌ای بود و داده‌ها بر مبنای روش کمترین مربعات جزئی و بهره‌گیری از نرم‌افزار SmartPLS 3 تحلیل شدند.
یافته‌ها: مدل پیشنهادی از پایایی و روایی مطلوبی برخوردار بود و بیشتر روابط فرضیه شده تأیید شدند. در مدل نهایی، عوامل انگیزشی–روانشناختی (رضایت تحصیلی، احساس تعلق علمی، تعادل تحصیل–زندگی)، عوامل اجتماعی–حمایتی (احساس تعلق به جامعه علمی، تعاملات اجتماعی قوی)، و سیاست‌ها و اقدامات نهادی (حمایت از اشتغال و فرهنگ سازمانی مثبت) نقش مؤثری در کاهش تمایل به مهاجرت داشتند. همچنین عوامل مدیریتی–اجرایی، ساختاری–اقتصادی و فرهنگی–اجتماعی–سیاسی از مهم‌ترین عوامل دافعه بودند. در مقابل، کلیه گویه‌های مربوط به عوامل آموزشی و یادگیری اثربخش و بخشی از گویه‌های انگیزشی درونی، اجتماعی و زیرساختی حذف شدند.
نتیجه‌گیری: به‌طور کلی می‌توان نتیجه گرفت که برخلاف ادبیات غرب، در بستر ایران عوامل آموزشی، نقش تعیین‌کننده‌ای در ماندگاری نخبگان ندارند و تصمیم به مهاجرت بیشتر تحت تأثیر عوامل اقتصادی، مدیریتی و اجتماعی–سیاسی قرار دارد؛ بنابراین راهبردهای سیاستی باید به‌جای تمرکز صرف بر اصلاح فرایندهای آموزشی، بر بهبود شرایط معیشتی، شغلی و نهادی نخبگان متمرکز باشند.
ارزش: این پژوهش نخستین تلاش نظام‌مند برای بررسی آمیخته فراترکیب و SEM در اعتبارسنجی یک مدل بومی نگهداشت نخبگان دانشگاهی در ایران است.

کلیدواژه‌ها

• نگهداشت سرمایه انسانی دانشگاهی
• مهاجرت نخبگان
• دانشجویان تحصیلات تکمیلی مستعد
• مدل‌سازی معادلات ساختاری (PLS-SEM)
• عوامل انگیزشی و اجتماعی–حمایتی

موضوعات

• ابعاد جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی مطالعات داده، اطلاعات و دانش

عنوان مقاله [English]

Validation of a Model for Retaining Academic Human Capital in the Face of Elite Migration: A Structural Equation Modeling Study Based on the Perspectives of Talented Postgraduate Students

نویسندگان [English]

• Haniyeh Doodmani-maleki ¹
• Houshang Taghizadeh ²

¹ PhD Student in Human Resource management, Department of Management, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran

² Professor, Department of Management, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran

چکیده [English]

Purpose: This study aimed to validate a conceptual model for retaining academic human capital in the context of elite migration, based on the perspectives of talented postgraduate students at the universities of East Azarbaijan Provience.
Methodology: The study was applied in nature and employed a descriptive–survey design. The statistical sample consisted of 217 talented postgraduate students selected through stratified random sampling. Data were collected using a 65-item questionnaire and analyzed with SmartPLS 3 software. Reliability and validity were assessed  through Cronbach’s alpha, composite reliability, and convergent and discriminant validity indices.
Findings: The proposed model demonstrated acceptable reliability and validity, and most of the hypothesized relationships were supported. In the final model, motivational–psychological factors (academic satisfaction, sense of belonging, and study–life balance), social–supportive factors (integration into the academic community and strong peer interactions), and institutional policies (employment support  and a positive organizational culture) significantly reduced migration intentions. Conversely, managerial–executive weaknesses, structural–economic instability, and socio-political factors emerged as major push factors. Notably, all indicators related to effective teaching and learning, as well as several intrinsic motivational and infrastructural items, were removed from the final model.
Conclusion: The findings suggest that, contrary to much of the Western literature, educational and instructional factors are not decisive in retaining talented students in Iran. Instead, economic, managerial, and socio-political conditions play a more dominant role in shaping migration intentions. Therefore, policy strategies should prioritize improvements in livelihood conditions, employment opportunities, and institutional trust rather than focusing solely on instructional reforms.
Value: This study represents one of the first systematic attempt in Iran to validate a comprehensive indigenous model of academic talent retention using a combined meta-synthesis and PLS‑SEM approach.

کلیدواژه‌ها [English]

• Academic Human Capital Retention
• Elite Migration
• Talented Postgraduate Students
• Structural Equation Modeling (PLS-SEM)
• Motivational and Social-Supportive Factors